شیوهٔ نقد کتاب قدمایی: کتاب اسرار الشهادت

گفتگویی با آقای احمد زیدآبادی داشتم دربارهٔ چالش عرفی شدن در حکومت دینی که در شماره آذرماه ۱۴۰۳ مجله عصر اندیشه (صص ۱۹۲-۲۱۵) به چاپ رسیده است. عمده اختلافی در گفتگو وجود داشت منطق نمونهگیری و تعمیم آقای زیدآبادی دربارهی دینداری ایرانیان بود. استناد من به پیمایشهای ملی بود و ایشان آنها را غیرمهم میدانست و مشاهدات میدانی خود را مبنا میگرفت. همچنین دستهبندی ایشان دربارهٔ دینداری فقاهتی و اخلاقی که هرچند ساده است اما به همین دلیل پیچیدگیهای اقسام دیگر دینداری را لحاظ نمیکند. بخوانید...

گفتگویی داشتم با دکتر سید محمود نجاتی حسینی پیرامون دینداری در ایران مدرن. این گفتگو در روزنامه ایران با مورخ ۴ تیر ۱۴۰۲ شماره ۸۲۱۶ صفحه اندیشه به چاپ رسید. «دینداری در دنیای مدرن و چالشهای آن» این روزها برای جامعهشناسان دین و متخصصان مطالعاتفرهنگی دین به موضوعی درخور تأمل بدل شده است. دغدغههای آنان به این پرسش محوری برمیگردد که آیا در جوامع مدرن باید از «یک الگوی دینداری واحد» پیروی کرد یا اینکه میتوان «تنوع الگوهای دینداری» را به رسمیت شناخت. برای تعمق در این موضوع، با دکتر سیدمحمود نجاتیحسینی، پژوهشگر مطالعات علم و دین و مدیر گروه دین انجمن انسانشناسی ایران و دکتر محسن صبوریان، عضو هیأت علمی دانشکده علوماجتماعی دانشگاه تهران و عضو گروه مطالعات نظری-تاریخی دینداری مرکز ملی مطالعات و سنجش...

گفتگویی به میزبانی روزنامه فرهیختگان با دکتر جبار رحمانی داشتم در مورد نقش دین در ناآرامیهای موسوم به زن-زندگی-آزادی. این گفتگو در صفحات ۱۴ و ۱۵ و ۱۶ روزنامه ۲۲ اسفند ۱۴۰۱ منتشر شد. محمدحسین نظری، خبرنگار: یکی از جنبههایی که در ماههای گذشته درباره حوادث 1401 در گفتوگوها کمتر به آن پرداخته شده، سویههای دینی این حوادث بوده است. سوال این است که آیا پایگاههای دینی و دین بهمثابه مرجع بیرونی نسبتی با این حوادث داشت و آیا از رفتارها، شعارها و مواضع لیدرها و کنشگران این حوادث میتوان نکتهای در این باره استنتاج کرد؟ آیا حوادث اخیر به معنی گرایش عموم جامعه ایران به بیدینی است؟ برای پاسخ به این سوالات سراغ محسن صبوریان، عضو هیاتعلمی دانشکده علوم اجتماعی تهران و جبار رحمانی عضو هیاتعلمی موسسه ...

مصاحبهای با روزنامه فرهیختگان داشتم به مناسبت انتشار نسخهٔ ظاهرا جدید کتاب اینخلدون و علوم اجتماعی آقای دکتر سید جواد طباطبایی توسط نشر مینوی خرد. این مصاحبه در روزهای ۲۳، ۲۴ و ۲۵ آبان ۱۴۰۰ در صفحهٔ اندیشهٔ روزنامه فرهیختگان چاپ شد. متن کامل مصاحبه را در اینجا مشاهده کنید. لینک بخشهای مختلف آن در اینجا قابل دسترس است. بخش اول | بخش دوم |بخش سوم. محمدحسین نظری، روزنامهنگار: سیدجواد طباطبایی در  کتاب «ابنخلدون و علوم اجتماعی» از «شرایط امتناع» بحث میکند؛ به این معنی که تاسیس علوم انسانی و اجتماعی منوط به تغییر در موضع آگاهی و نحوی گسست معرفتی است. از این جهت، نه ابنخلدون و نه هیچ یک از اندیشمندان جهان اسلام نمیتوانند موسس علوم اجتماعی جدید باشند. چه همه آنها دلبسته سنت بودند و از ای...

خبرگزاری کتاب ایرنا در متنی به معرفی کتاب تکوین نهاد مرعیت تقلید شیعه پرداخته است. متن ادامه به نقل از این خبرگزاری است: به گزارشخبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، «تکوین نهاد مرجعیت شیعه» نوشته محسن صبور...

متن ادامه گفتگوی مکتوبی است با خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) که ۱۸ مرداد ۱۳۹۸ در پایگاه اینترنتی این خبرگزاری منتشر شد. متن این گفتگو در ادامه آمده است. عکس استفاده شده در خبر مربوط به چلسهای است که سا...

  مقاله  ٔ «  تحلیلی     پیرامون     فراز   و   فرود     اخباریان  » در شمارهٔ ۳۸ (تابستان ۱۳۹۷) فصلنامه علمی و پژوهشی «تاریخ اسلام و ایران» چاپ شد. فایل تماممتن مقاله را از اینجا دریافت کنید. چکیدهٔ مقاله به شرح زیر است: ح...

متن زیر یک ارائهٔ کوتاه پیرامون روحانیت و مرجعیت و فهم مندرج در قانون اساسی مشروطه از این نهاد است. این ارائه صرفا جنبهٔ طرح مسئله دارد و فرصتی برای بازکردن و تفصیل فهمِ قانون اساسی مشروطه از نهاد روحانیت نبود. این مطلب در ۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۶ در پژوهشگا...

پادری هنری مارتین در کل ۱۱ ماه در ایران بود و بیشتر این زمان را در شیراز. وقتی قصد تهران کرد، از اصفهان هم عبور کرد، حال آنکه در آن شهر از قبل ژوزف سباستیانی*معروف به یوسف پادری، حضور داشت (Amanat, Mujtahids and Missionaries)و ظاهراً با علمای اصفهان، از جمله ملا علی نوری به مناظره نشسته بود. این موضوع باعث شده برخی منابع میان این دو نفر خلط کنند. در این بین مرحوم حائری به تردید افتاده، (نخستین رویارویی،۵۲۶) و برخی نویسندگان به خطا رفتهاند. تنکابنی در تذکرهٔ ملا احمد نراقی، میان مارتین و سباستیانی خلط کرده و مینویسد: «پادری به لباس مبدل چند سال در خدمت آخوند ملا علی نوری تلمذ نموده» (قصص العلماء، ۱۲۹) مفتون دنبلی، در مآثر سلطانیه از «یوسف نام پادری» کرده که به اصفهان آمده و نزد علمای آنجا به ...

از کتاب مسافرت به ایران، نوشتهٔ مُریتز فون کُتزبوئه* (فرزند اوگوست فون کُتزبوئه)، از همراهان سفیر کبیر روسیه که در سال ۱۸۱۷ به ایران و درباره فتحعلی شاه آمدند: منجم دست روى صفحهu200fاى از کتاب خود که پر از نقاط سیاهى که شاید صور شیاطین بود نهاده پرسید علت وزش بادها چیست؟ گفتم انقباض و انبساط متناوب حجم هوا که زمانى از حرارت اشعه آفتاب منبسط و زمانى از غروبu200f کردن آفتاب و نقصان درجه حرارت منقبض شده تخلیه حاصل میشود و هوا بشدت یا ضعف رو بدان قسمت مىu200fرود در چنین موارد وضعیتى که حادث میشود باد مىu200fنامیم و بامتدادات مختلفه ممکنست سیر کند، بعلاوه گفتم هواى اطراف کره زمین حدى دارد که از آن ببعد ابر و پس از آن خلأ شروع مىu200fشود که محیط گردش دیگر ستارگانست. منجم ایرانى فریاد برآورد و گفت...

هر چند به گفتهٔ مرحوم شهید مطهری، «اسلام بست ندارد»، اما در شرایطِ ضعفِ دستگاه مرکزی و ناکارامدی دستگاه قضایی، بستنشینی، راهکاری برای زمانخریدن، به تعویق انداختن و یا نهایتاً فیصلهٔ تعقیب و مجازات دولتی و حقوقی بود. پولاک، طبیب ناصرالدین شاه، دربارهٔ اهمیت این سنت در میان مردم مینویسد: «سراسر مشهد برای کسانی که از نظر دزدی، اختلاس و حتی ضربه منجر به مرگ تحت تعقیباند بست محسوب میشود... اما آدمکشان سرشناس و خیانتکاران و وطنفروشان، یعنی کسانی که که شاه به ثروت آنان چشمداشت دارد، فقط در صحن میتوانند پناه بجویند. ولی هرگاه در نقطهای دورتر، مثلاً در داخل حوزه دیده شوند، فقط ه فرمان متولیباشی میتوان آنها را دستگیر و خارج کرد، نه به دستور دولت. در داخل بقعه هیچ کس را به هیچ عنوان نمیتواند دستگیر کرد...

کمی پیش از این ماجرای لشکرکشی شاه به اصفهان، و به هنگام محاصرهٔ هرات، مکنیل وزیر مختار بریتانیا در ایران، به سبب فتنهانگیزی و وقتکشی به قصد رسیدن کشتیهای جنگی بریتانیا به جنوب ایران، از اردوی شاه اخراج شد.قبل از خروج از ایران، از زنجان، نامهای «مبنی بر اخلال و افساد امور دولتی» به سید محمد باقر شفتی مجتهد مقتدر و معروف اصفهان، معروف به حجت الاسلام نوشت، تا به نوعی از فاصلهٔ میان شاه و او به سود دولت خود بهرهبرداری کند. این نامه بعداً مورد اعتراض رسمی دولت ایران قرار گرفت. (شرح مأموریت آجودانباشی، ۴۱۵) هما ناطق بدون ذکر منبع مینویسد: «بدتر و مهمتر از همه داستان هرات بود، در ۱۸۳۷. شفتی با سفیر انگلیس علیه حکومت متحد شد و همراه با روحانیون دیگر فتوا داد که لشکرکشی محمد شاه به هرات خطاست. همچنین...

دربارهٔ زادگاه سید جمالالدین حسینی اسدآبادی میان محققان اختلاف است. معمولاً ایرانیان او را ایرانی و افغانیان او را افغانی میدانند. ادوارد براون و برخی دیگر از نویسندگان اروپایی او را ایرانی میدانند. خود او هم معمولاً خود را افغانی معرفی میکرده است، حال به ملاحظهٔ وضعیت تشیع در جهان اسلام یا چیز دیگر. آنچه مقبولتر است ظاهراً ایرانی بودن اوست، با این حال سخن قطعی از دو دههٔ اول عمر سید نمیتوان گفت. سید جواد طباطبایی مدخل مربوط به سید جمال را در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی نوشته است. مدخلی برگزیده. آنچه عجیب و در عین حال جالب است این بخش مدخل است: محیط طباطبایی در تحقیقاتی که دربارۀ سید کرده، با بیان این نکته که در هرات محلی به نام اسدآباد وجود ندارد و 35 سال جست و جوی او به نتیجهای نرسیده، این نک...

هنری مارتین پادری،[1](۱۱۹۶هu200d / ۱۷۸۱مu200d – ۱۲۲۷هu200d / ۱۸۱۲مu200d) کشیش پروتستان و مبلغ پرشور مسیحی بود. او در کمبریج زبانهای فارسی و عربی را آموخته بود، به طوری که هنگامی که در خدمت کمپانی هند شرقی بود، جملات کتاب مقدس را به هفت زبان، از جمله فارسی، عربی و هندی ترجمه میکرد. (حائری: نخستین رویاروییهای اندیشهگران، ۵۰۹-۵۱۲) او به قصد ویرایش و تصحیح ترجمهٔ فارسی خود از عهد جدید، عزم ایران کرد و در سال ۱۲۲۶، با معرفینامههای از جان ملکم به ایران آمد و وارد شیراز شد. در آنجا از مجتهد میانمایه و «زاهد ساده»ای رسالهای دربارهٔ نبوت پیامبر اسلام طلب کرده است. او نیز «دفتری پریشان از اخبار قدما و اقوال علما جمع کرده» و تقدیم داشته. (قائم مقام فراهانی: منشآت قائم مقام، ۳۳۶) پس از آن، کشیش جوان ردی...

متن زیر مقدمهای است که بر پروندهٔ مکاینتایر در اصحاب اندیشهٔ شمارهٔ۴۸ کتاب ماه علوم اجتماعی نوشتم. در مقدمهای که نویسندهی کتاب فلسفهی اخلاق در تفکر غرب از دیدگاه السدیر مکاینتایر نگاشته است، در میان ذکر آثار مکاینتایر، ذیل کتاب در پی فضیلت آمده است: «ترجمهی فارسی این اثر در حال ویرایش است و به زودی به چاپ میرسد»[1]. این «به زودی» اما تا پنج سال پس از چاپ آن کتاب یعنی تا سال ۱۳۹۰ محقق نشد؛ و اکنون اثر مهم و تأثیرگذار السدیر مکاینتایر توسط انتشارات سمت به چاپ رسیده است. گذشته از اهمیتی که کتاب در پی فضیلت[2] برای فلسفهی سیاسی و اخلاقی...

مقالهی بنده و دکتر جمشیدیها تحت عنوان «سرشت تبیین تاریخی در اندیشهی ابن خلدون» در مجلهی تاریخنگاری و تاریخنگری (که نام یک شماره در میان مجلهی تاریخ اسلام) دانشگاه الزهرا (س) منتشر شد. متاسفانه مجله وبسایت بهروزی ندارد. روی مگیران هم علیرغم گذشت چند ماه از انتشار مجله، هنوز نمایه نشده است. این مقاله به نوعی بسط و تعدیل نظریهی مرحوم محسن مهدی پیرامون «برهان تاریخی» و «تعلیل تاریخی» در اندیشهی ابن خلدون است. متن کامل مقاله را از اینجا دریافت کنید. چکیده ابنخلدون در مقدمهی خود گونهای از اندیشهی تاریخی را مطرح کرده است که با تاری...

مقالهٔ «قرآن و بنیانهای [تاریخی] نظم اجتماعی: بحثی دربارهٔ آیهٔ ۲۱۳ سورهٔ مبارکهٔ بقره»، در شمارهٔ ۱۹، تابستان ۱۳۹۳ مجلهٔ معرفت فرهنگی-اجتماعی چاپ شده است. این مقاله در همایش علامه طباطبایی و تفسیر المیزان که به همت مؤسسهٔ آموزشی و پژوهشی امام خمینی برگزار شد، ارائه شد. متن کامل مقاله در سایت مجله قابل دسترس است. چکیده: با استناد به آیات قرآن میتوان نشان داد که یکی از مهمترین اهداف بعثت انبیا، وضع قوانین اجتماعی برای رفع اختلافات انسانی در امور دنیوی و دعوت آنان به سعادت و امر اخروی است. درخور توجه است که حکمایی همچون ابنسینا نیز در بحث سیاسات...